Ngoại ngữ và du lịch

“Ôi giời, tao ngại đi du lịch bụi ra nước ngoài lắm, có biết tiếng Anh đâu!”. Một câu nói khá quen thuộc với người Việt chúng ta phải không các bạn? Thế nhưng liệu bạn có dám chắc rằng khi bạn nói đỉnh tiếng Anh thì bạn sẽ đi bất cứ đâu trên thế giới mà không gặp bất cứ trở ngại nào trong khâu giao tiếp? Dựa trên kinh nghiệm của bản thân, Thái Balo nghi ngờ điều đó. Đã rất nhiều lần tôi luồn lách vào nhiều vùng miền xó xỉnh và ở những nơi ấy người địa phương một chữ bẻ đôi tiếng Anh cũng không có. Vậy nên tôi viết post này để khẳng định rằng đúng là biết ngoại ngữ là một điều kiện đủ để bạn có một chuyến đi bụi thành công ở nước ngoài nhưng bạn còn thiếu điều kiện cần.

Tôi còn nhớ hồi bé đọc truyện Doremon có cái bánh mì chuyển ngữ thật là thần kỳ. Đó là tiền đề đầu tiên cho ươc mơ nói được nhiều thứ tiếng của tôi. Đến năm 2004, trong một lần lảng vảng ở thư viện thành phố Dijon (Pháp), tôi tiếp cận một cuốn sách lịch sử nói về vị hoàng đế Charles Quint, một người đầy quyền lực ở Châu Âu vào thế kỷ 16. Ông ta đã tiến hành rất nhiều chuyến vi hành trong đế chế của mình và đã từng nói một câu nổi tiếng : “Tôi nói tiếng Tây Ban Nha với thượng đế, tiếng Ý với phụ nữ, tiếng Pháp với đàn ông và tiếng Đức với con ngựa của tôi”. Điều ấy mặc dù để ám chỉ một lãnh thổ rộng lớn bao gồm tất cả những thứ tiếng trên, nhưng cũng để tôn vinh khả năng sử dụng ngoại ngữ bậc thầy của vị hoàng đế này. Có thể nói Charles Quint là một mẫu hình lý tưởng để tôi noi theo trong khía cạnh đi du lịch. Vậy là kể từ đó, tôi lao vào tôi luyện tiếng Anh với suy nghĩ rằng ngôn ngữ này sẽ là một thứ vũ khí lợi hại, giúp ích rất nhiều cho việc giao tiếp. Không phủ nhận tiếng Anh đã giúp ích rất nhiều cho sự thành công của nhiều chuyến đi tại Châu Âu. Nhưng nếu làm một bài tổng kết, tôi nhận ra một điều như thế này : những nơi mà tiếng Anh có thể giúp ích cho bạn trong quá trình du lịch tự túc, thì chủ yếu là tại các khu vực thành thị, hay chính xác hơn là tại các thành phố chính của Châu Âu. Nhưng chỉ cần bạn đi chệch ra khỏi những thành phố ấy, lệch vào những vùng nông thôn hẻo lánh hay tại những vùng mà người địa phương thậm chí còn bài xích tiếng Anh, thì tôi cam đoan rằng tiếng Anh không còn là tấm bùa hộ mệnh giúp bạn có thể tương tác với người dân địa phương được nữa.

Một ví dụ điển hình nhất chính là nước Pháp, quốc gia tôi đã từng gắn bó 8 năm. Người Pháp nổi tiếng là những người rất khó, thậm chí là không thể tiếp cận để tương tác. Những bạn du học sinh Việt Nam nào đã từng đặt chân đến Paris hay đi xa hơn nữa là một số vùng phía nam hẳn đã phải trải qua cảm giác đó. Với một quốc gia có truyền thống không thân thiện lắm với tiếng Anh và quá tự hào về ngôn ngữ tiếng Pháp của mình, thật dễ hiểu khi thứ tiếng Anh mà bạn sử dụng rất khó để có thẻ gây thiện cảm và tương tác được với họ. Nếu chỉ đơn thuần là tham quan Paris hay những thành phố lớn khác (Marseille, Lyon, Bordeaux) thì có thể bạn chỉ cần dùng tiếng Anh là đủ. Nhưng nếu bạn phải lạc vào vùng Bretagne, hay những ngôi làng nằm sâu trong những thung lũng dãy núi An-pơ hay vào sâu trong đảo Corsica, tiếng Anh sẽ bị ngoài tầm phủ sóng. Bạn sẽ phải chuẩn bị một số vốn liếng tiếng Pháp tối thiểu hoặc sử dụng những kỹ năng body language để “sống sót”. Nói đến đây, tôi tin rằng không chỉ có nước Pháp thôi đâu (mặc dù phải công nhận người Pháp hơi đòi hỏi cao), mà tại rất nhiều xó xỉnh khác trên trái đất này, tiếng Anh bị “tắt điện”, và bạn sẽ phải ở thế phải nỗ lực học một chút tiếng bản địa nếu bạn thực sự tìm kiếm cái gọi là hòa mình vào văn hóa bản địa.

Tôi đã từng nghe Nelson Mandela nói một câu khiến tôi nhớ mãi, đại loại thế này : “nếu bạn nói chuyện với một người bằng thứ tiếng anh ta hiểu, cuộc hội thoại sẽ nhập vào đầu anh ta. Nếu bạn nói chuyện với anh ta bằng chính ngôn ngữ mẹ đẻ của anh ấy, cuộc hội thoại sẽ nhập vào trái tim anh ta”. Tôi nghe được câu nói ấy vào năm 2005, lúc tôi tròn 20 tuổi và đó như một triết lý mà tôi theo đuổi từ lúc ấy đến giờ. Mỗi khi tôi lên kế hoạch đi du lịch đến một quốc gia nào đó, tôi đều đầu tư trau dồi học một ít tiếng của quốc gia ấy, cho dù chỉ là vài câu xã giao phổ thông. Nhưng đó là cách để tôi thể hiện cho người bản địa thấy rằng tôi thực sự quan tâm và muốn tìm hiểu đất nước họ. Bạn biết đấy, học một ngoại ngữ gián tiếp là học văn hóa. Khi bạn cho họ thấy rằng bạn quan tâm đến nền văn hóa của họ, thì họ cũng sẽ quan tâm đến bạn, và chào đón bạn.

Năm 2005 cũng là năm tôi thực hiện chuyến đi bụi dài ngày đầu tiên trong đời. Chuyến đi Ba Lan vào năm 2005, đó thực sự là một chuyến đi khiến tôi phải thay đổi ý nghĩ sai lầm rằng nói giỏi tiếng Anh thì bạn sẽ có tất cả khi đi du lịch. May mắn được sự giúp đỡ nhiệt tình của các bạn Ba Lan tôi quen trên băng ghế Đại Học bên Pháp, tôi đã phải mất một tháng chuẩn bị cho việc học cách phát âm trong hệ tiếng Ba Lan. Các bạn sẽ tự hỏi tại sao lại phải mất công như vậy? Đơn giản thôi, vì chuyến đi ấy không chỉ bó hẹp ở những thành phố lớn (Warsaw, Krakow, Gdansk) mà còn ở những chỗ mang tính địa phương nhiều hơn như Czcestokowa, Torun hay Wroclaw. Đi tự túc, tự mua vé tàu, tự vào căng tin sinh viên, hỏi đường, …đó là những tình huống mà bạn sẽ buộc phải sử dụng một vài từ giao tiếp cơ bản bằng tiếng Ba Lan. Những khi tôi gặp khó khăn và phải tìm kiếm sự giúp đỡ, vốn tiếng Ba La thực sự đã giúp ích tôi rất nhiều. Và những thời khắc khó khăn ấy lại là những ký ức in đậm trong tâm trí tôi, chứ không phải là những pô ảnh đẹp chụp ở các thành phố diễm lệ.

Chuyến đi Ba Lan chưa đủ để thuyết phục bạn sự lợi hại của việc đầu tư học một ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh khi đi du lịch? Vậy thì tôi sẽ cho bạn thêm một ví dụ nữa. Hè năm 2007, tôi có dịp tham gia vào một dự án tình nguyện ở vùng Campania phía nam nước Ý. Dự án này thuộc sự quản lý của hiệp hội Legambiente, và người chịu trách nghiệm dự án này cho chúng tôi ở trong một ngôi làng hẻo lánh có tên là Giffoni. Ngoài tôi ra thì còn có thêm gần 10 người khác nữa bao gồm : 2 bạn nữ đến từ Hàn Quốc, một cô U50 đến từ Thụy Sĩ nói tiếng Đức, 1 cậu người Anh, 1 cậu người Thổ Nhĩ Kỳ, 1 cặp người yêu đến từ Tây Ban Nha và 2 cô gái đến từ Nga. Vậy là cũng kha khá quốc tịch rồi đó. Chúng tôi được thu xếp cho ở miễn phí trong một ngôi trường tiểu học, các lớp học được chuyển hóa thành phòng ngủ vì trường đóng cửa vào mùa hè. Chúng tôi cũng đươc gia đình người quản lý dự án cho ăn miễn phí ngày ba bữa. Tóm lại là ngủ free và ăn free trong vòng 2 tuần. Đổi lại, chúng tôi sẽ phải góp sức người, tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường do Legambiente chỉ định. Chúng tôi phải đi dọn rác ở rừng, đánh dâu sơn lại các cột mốc ở cây để xây dựng các tuyến trekking trong rừng, đào giếng, vv. Ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày giữa chúng tôi với nhau, và giữa chúng tôi với các bạn người Ý thuộc Legambiente cũng bằng tiếng Anh. Trong 2-3 ngày đầu tiên, tất cả chúng tôi đều được chào đón rất nhiệt tình bởi các bạn ấy. Nhưng các bạn biết đấy, người Ý bản địa tuy rất hiếu khách nhưng vốn tiếng Anh của họ cũng có hạn, nói chuyện đến một cột mốc nào đó, câu chuyện sẽ chỉ có thể dừng lại ở mức xã giao mà thôi. Ngoài ra, ở ngôi làng Giffoni hẻo lánh đặc trưng kiểu Ý, nơi người già U70 còn nhiều hơn cả giới trẻ, thì chắc chắn bạn sẽ không thể dùng tiếng Anh để giao tiếp với họ. Ngày thứ 4 bắt đầu thời điểm mà hầu như tất cả các thành viên của team ngoại quốc bắt đầu cảm thấy có một rào cản vô hình, ngăn cản họ có thể tiến thêm một bước nữa để có thể thực sự hòa mình vào văn hóa bản địa. Rào cản ấy chính là ngôn ngữ. Tại một nơi như thế này, không biết tiếng Ý, bạn sẽ không thể đi xa hơn trong sự tương tác với người dân địa phương. Và đó chính là điểm tạo sự khác biệt lớn nhất giữa tôi và số người còn lại. Tôi tự học tiếng Ý từ năm 2006 và đến năm 2007 thì vốn tiếng Ý của tôi hoàn toàn đủ dùng để trao đổi những chủ đề đa dạng. Thế mạnh ấy là một vũ khí cực kỳ lợi hại giúp tôi tạo ấn tượng mạnh ngay từ hôm đầu tiên gặp mặt những người làm cho Legambiente cũng như các cụ già trong ngôi làng Giffoni. Biết tiếng Ý không chỉ đơn thuần là giúp cho việc giao tiếp thuận tiện hơn, mà còn là một minh chứng cho thấy tôi thực sự quan tâm đến nước Ý của họ, đến văn hóa của họ. Và đổi lại, họ quan tâm đến tôi và có phần đối xử tốt hơn so với các bạn ngoại quốc còn lại. Đây không phải là vấn đề thiên vị hay không. Đây chỉ đơn thuần là một phản ứng mang tính nhân sinh quan.

Tôi không còn là một foreigner như những bạn kia nữa, tôi là một insider thực thụ, một người hòa quyện hoàn toàn vào cuộc sống hàng ngày của người Ý bản địa. Và nhờ đó, tôi lại càng hiểu sâu sắc hơn văn hóa của họ. Mức độ tương tác của tôi và họ khá mạnh, người thì mời uống cà phê, người thì mời về nhà dùng cơm trưa, người thì mời đi aperitivo….Tóm lại là qua những lần như vậy mà tôi mới khám phá được nhiều nét văn hóa đặc trưng của họ. Một trong ví dụ điển hình là văn hóa cà phê, được một cô gái của Legambiente giải thích một cách khá chi tiết.

Để tổng kết bài này, tôi luôn khuyên các bạn hãy chịu khó đầu tư chuẩn bị vốn kiến thức ngôn ngữ tối thiểu mỗi khi chúng ta có kế hoạch đến một quốc gia nào đó. Điều ấy sẽ giúp ích cho các bạn có sự tương tác tốt hơn với người bản xứ và qua đó, Thái tin rằng bạn sẽ giữ lại được vô số những kỷ niệm khó quên. Và lạ thay, riêng đối với Thái, những ký ức hằn sâu trong tiềm thức luôn là những cuộc gặp gỡ giữa con người với con người. Những bức ảnh đẹp mà bạn chụp trước thiên nhiên hùng vĩ hay những công trình kiến trúc chỉ đơn thuần là một pô ảnh kỷ niệm mà thôi, nhưng chúng sẽ mãi mãi chẳng bao giờ được chuyển thể thành vốn sống của các bạn. Biết được nhiều hơn một ngôn ngữ ngoài tiếng Anh là một điều tốt, nhưng nếu không thể thì hãy chỉ cần học một số câu xã giao đơn giản như “xin chào”, “cảm ơn” “xin lỗi”. Chỉ cần những cử chỉ như vậy thôi cũng đã cho người bản địa thấy bạn có thiện chí khám phá quốc gia của họ.